mózg – cz. 3 /budowa człowieczej części mózgu/

mózg – cz. 3 /budowa człowieczej części mózgu/

Tym, co odróżnia człowieka od zwierząt jest mocno pofałdowana powierzchnia mózgu zwana KORĄ MÓZGOWĄ. Inne gatunki żyjące na Ziemi (z wyjątkiem waleni) mają tę strukturę płaską lub tylko lekko pofalowaną. Istotny jest tutaj też współczynnik umózgowienia, czyli stosunek masy mózgu do masy ciała, o którym wspominałam w pierwszej części cyklu. Oba te elementy czynią człowieka istotą wyjątkową.

Kora mózgowa jest najistotniejszą częścią ISTOTY SZAREJ (która w rzeczywistości jest różowa). To lepka, kleista maź składająca się z neuronów (aż sześciu ich warstw), synaps, komórek glejowych – swoistych pomocników (o czym w kolejnych artykułach) i naczyń włosowatych. To wewnątrz niej następuje przekazanie impulsu nerwowego, dzięki któremu człowiek ma wszystkie te niesamowite zdolności funkcyjne. Mózg składa się również z ISTOTY BIAŁEJ o białym zabarwieniu, ta z kolei ułatwia przewodnictwo dla środowiska, które tworzy istota szara. Istota biała znajduje się w różnych częściach mózgu, a przede wszystkim pod korą. Wzmianka o jej położeniu jest istotna, ponieważ poszczególne części mózgu nie są odrębnymi tworami działającymi niezależnie od innych. To, że wiemy, kim jesteśmy, potrafimy osiągać sukcesy, a nawet podnieść szklankę z wodą nie rozlewając jej jest zasługą wspólnej pracy komórek nerwowych znajdujących się w różnych częściach najważniejszego organu.

KORA MÓZGOWA to najbardziej skomplikowany element człowieczego mózgu. Gdyby chcieć ją rozłożyć na płaskiej powierzchni (wraz z istotą szarą, w której jest zatopiona), zajęłaby ok. 2 metry kwadratowe o grubości 2-4,5 mm. Fałdy kory mózgowej tworzą bruzdy (wklęsłości) i zwoje (wypukłości). Największa bruzda dzieli korę na dwie półkule. Nieco mniejsze, lecz wciąż stosunkowo duże bruzdy rozdzielają elementy składowe kory mózgowej na tzw. PŁATY występujące parami. Poszczególne płaty nazwano zgodnie z ich umiejscowieniem w czaszce. Wszystkie płaty działają współzależnie od siebie, znajdują się we wspólnej sieci neuronów. Nawet funkcje, które pełnią poszczególne płaty, są uwarunkowane współpracą z grupami komórek w różnych rejonach mózgu, o czym wspomniałam przed chwilą.

Na podium ważności mózgowia (kory mózgowej – patrz grafika powyżej), w PŁATACH CZOŁOWYCH znajduje się KORA PRZEDCZOŁOWA. To ona czyni nas ludźmi i to ona definiuje to, czym określamy człowieczeństwo i humanitaryzm. Stanowi centrum wykonawcze mózgu, jej powierzchnia zajmuje 29% całej powierzchni mózgu; 16 miliardów komórek nerwowych mózgu spośród 86 miliardów znajduje się właśnie w niej. To w niej zachodzą myśli, jest siedzibą mowy, osobowości i to ona ma wpływ na to, jak radzimy sobie z różnymi zdarzeniami w życiu. To tutaj zachodzą najgenialniejsze reakcje elektrochemiczne, w wyniku których człowieka rozumuje logicznie, tworzy przekonania, kreuje wnioski w oparciu o zdobytą wiedzę, wykonuje skomplikowane obliczenia, potrafi postawić się w sytuacji osoby, której nawet nie zna. Kora czołowa pozwala też np. zrozumieć ironię albo dowcip wypowiedziany z pełną powagą. Rozwój kory przedczołowej spowodował zmniejszenie (w drodze ewolucji) innych obszarów korowych i tak dla porównania kora wzrokowa w ludzkim mózgu zajmuje tylko 1,5% całej powierzchni kory. Przypuszczalnie wzrok nie jest wystarczająco istotny w dobie ówczesnej rzeczywistości, kiedy nie musimy polegać na nim, by ustrzec się przed niebezpieczeństwem pierwotnego, dzikiego świata.

Gdyby nie kora przedczołowa, żylibyśmy w ciągłym napięciu i strachu przed wymyślonym niebezpieczeństwem. To ona pozwala nam trzymać na wodzy emocje stymulowane w ciele migdałowatym, o czym pisałam w poprzednim poście. Za przykład niech posłuży zasada liczenia do dziesięciu, albo brania głębokich wdechów w celu ochłonięcia – nie chodzi o zwykłe przeczekanie, ale skupienie się na czynności, która aktywuje korę mózgową, a ta z kolei jest silniejsza, hamuje więc nadmiernie pobudzone jądra migdałowate, przez co ułatwia podjęcie racjonalnej decyzji. Eufemistycznie można powiedzieć, że kora mózgowa pozwala nam nie oszaleć, nie zatracić się w instynktach.

W PŁATACH CZOŁOWYCH zachodzą też procesy dotyczące naszej moralności, empatii, więzi i relacji społecznych, rozumowania, rozwiązywania zadań, planowania, czyli wszystko to, co czyni człowieka jedynym w swoim rodzaju.

PŁATY CZOŁOWE są również odpowiedzialne za kontrolę ruchów (tych, które podlegają woli) oraz mowę, a w zasadzie jej artykulację, choć to dość nieścisły termin. Żeby to sprecyzować napiszę, że uszkodzenie tego płata sprawi, iż człowiek zrozumie, co się do niego mówi, ale nie będzie umiał odpowiedzieć.

Ośrodek odpowiedzialny za mowę znajduje się również pomiędzy PŁATAMI SKRONIOWYMI i PŁATAMI CIEMIENIOWYMI. Jego uszkodzenie spowoduje, że będziesz mówił, ale zupełnie niezrozumiale dla odbiorcy, twoja wypowiedź dla normalnego człowieka nie będzie miała sensu.

PŁATY SKRONIOWE bezpośrednio odpowiadają za zmysł słuchu, węchu, pamięć, uczenie się i rozumienie mowy. Co ciekawe, znajdująca się tutaj kora słuchowa jest silnie związana z doświadczeniami. To tutaj zapadają decyzje ułatwiające w dorosłym życiu nauki języków, jeśli dziecko miało z nimi kontakt wcześniej. Dotyczy to również umuzykalnienia. Nie ma praktycznie żadnych szans, żeby mały człowiek izolowany przez pierwszą dekadę życia od dźwięków został w dorosłym życiu wirtuozem. Natomiast zupełnie przeciwnie sprawa się ma z inteligencją i łatwością uczenia się, ale ten temat poruszę przy innej okazji, jest bowiem dość rozległy i porusza wiele kwestii, które wymagają znajomości podstaw.

PŁATY CIEMIENIOWE są odpowiedzialne za doznania, czucie, dotyk – muśnięcie włosów o skórę twarzy, spływającą łzę po policzku, pot po dekolcie czy głaskanie po plecach, ale też za czytanie i rozumienie tekstu, utrzymanie pozycji ciała oraz poczucie czasu i przestrzeni. Zajmują się percepcją wielozmysłową łacząc różne sygnały zmysłowe po to, by zintegrować je z układem motorycznym, np. nie wejść w słup, który widzimy na naszej drodze, zrezygnować z wypicia wrzątku, kiedy poczujemy przez dotyk dłoni gorący kubek lub przez skórę temperaturę parującego płynu, powstrzymać się od wejścia na posesję, gdy zacznie wściekle szczekać pies.

PŁATY POTYLICZNE decydują o naszym widzeniu, postrzeganiu odległości, kształtu i koloru. Dzięki ich pracy człowiek odbiera świat w trójwymiarowym, kolorowym obrazie o kącie 120 st. W jednych częściach płatów potylicznych odbierane są informacje wzrokowe, w innych zaś zostają zinterpretowane, co odnosi się nie tylko do obrazów samych w sobie, ale również do pisma.

Poszczególne obszary kory mózgowej czynią nas wyjątkowymi istotami. Pozwalają myśleć abstrakcyjnie, oceniać sytuację, pobudzają kreatywność, umożliwiają analityczne myślenie i rozwiązywanie problemów czy rozwijanie konkretnych umiejętności do poziomu mistrzowskiego. Dzięki korze mózgowej jesteśmy zdolni, w odróżnieniu od innych gatunków, do planowania przyszłości i przewidywania konsekwencji naszych czynów bądź zaniechań, a także wpływu czynników zewnętrznych. Czyż to nie jest fascynujące?